جنجالی‌ترین فیلم‌های تاریخ سینمای اروپا؛ از سانسور تا مرزهای آزادی بیان

سینمای اروپا همیشه فقط به دنبال سرگرم کردن مخاطب نبوده است. بسیاری از فیلمسازان اروپایی از سینما برای مطرح کردن موضوعاتی استفاده کرده‌اند که در زمان خودشان تحمل شنیدن یا دیدنشان برای بخشی از جامعه دشوار بوده است؛ از جنسیت و مذهب گرفته تا خشونت، سیاست، طبقه اجتماعی و مرزهای اخلاقی.

به همین دلیل، بخشی از تاریخ سینمای اروپا با فیلم‌هایی شکل گرفته که اکرانشان بدون واکنش نمانده است. بعضی از آنها توقیف شدند، بعضی با اعتراض عمومی روبه‌رو شدند و برخی دیگر سال‌ها بعد به آثاری مهم در تاریخ سینما تبدیل شدند.

البته «جنجالی بودن» لزوماً به معنای ارزشمند بودن یک فیلم نیست. یک اثر ممکن است صرفاً به دلیل محتوای بحث‌برانگیزش خبرساز شود، در حالی که فیلم دیگری از همان جنجال برای نقد ساختارهای اجتماعی یا شکستن قواعد سینمایی استفاده کند.

در این فهرست سراغ فیلم های جنجالی سینمای اروپا می‌رویم؛ آثاری که به دلایل مختلف مرزهای پذیرفته‌شده زمان خود را جابه‌جا کردند.

جنجال در سینمای اروپا از کجا می‌آید؟

جنجال در سینما شکل‌های مختلفی دارد. یک فیلم ممکن است به دلیل نمایش صریح روابط جنسی با مشکل روبه‌رو شود، فیلم دیگری به دلیل محتوای مذهبی اعتراض ایجاد کند و اثری دیگر به دلیل خشونت یا نگاه سیاسی‌اش بحث‌برانگیز شود.

در بعضی موارد نیز خود ساختار فیلم دلیل جنجال است. فیلمسازی که روایت سنتی را کنار می‌گذارد یا شخصیت‌هایی را در مرکز داستان قرار می‌دهد که سینمای جریان اصلی کمتر سراغشان رفته، می‌تواند واکنش‌های شدیدی ایجاد کند.

اهمیت این آثار فقط در جنجالی بودن آنها نیست. بسیاری از آثار ساختارشکن و جنجالی تاریخ سینما بعدها به نقطه‌ای مهم در تحول زبان سینمایی تبدیل شدند.

Last Tango in Paris؛ جنجالی فراتر از پرده سینما

Last Tango in Paris یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های سینمای جنجالی اروپا در دهه ۱۹۷۰ است. فیلم رابطه میان یک مرد آمریکایی و زن جوان فرانسوی را دنبال می‌کند؛ رابطه‌ای که از ابتدا بر پایه کشمکش، تنهایی و میل شکل می‌گیرد.

محتوای جنسی و شیوه نمایش آن در زمان اکران واکنش‌های شدیدی ایجاد کرد. فیلم در بعضی کشورها با محدودیت مواجه شد و بحث درباره مرزهای اخلاقی در سینما را شدت بخشید.

اما جنجال فیلم تنها به محتوای آن محدود نماند. سال‌ها بعد، اطلاعاتی درباره نحوه فیلمبرداری یکی از صحنه‌های بحث‌برانگیز اثر باعث شد نگاه منتقدان به فیلم تغییر کند و مسئله رضایت بازیگر و اخلاق حرفه‌ای در تولید فیلم نیز به بحث اضافه شود. به همین دلیل، Last Tango in Paris امروز فقط به عنوان یک فیلم جنجالی شناخته نمی‌شود؛ بلکه نمونه‌ای از تغییر نگاه جامعه به رابطه میان آزادی هنری و مسئولیت اخلاقی فیلمساز است.

Salò, or the 120 Days of Sodom؛ سیاست، خشونت و انحراف

Salò, or the 120 Days of Sodom یکی از افراطی‌ترین نمونه‌های سینمای سیاسی و ساختارشکن اروپا است. پازولینی داستانی برگرفته از اثر مارکی دو ساد را با فضای ایتالیای فاشیستی ترکیب کرد.

فیلم از خشونت، تحقیر و سوءاستفاده به عنوان ابزارهایی برای نمایش قدرت استفاده می‌کند. شخصیت‌های قدرتمند، قربانیان را به موجوداتی بدون اختیار تبدیل می‌کنند و همین ساختار به هسته اصلی نقد سیاسی فیلم تبدیل می‌شود.

تماشای اثر به دلیل محتوای بسیار سنگین آن برای بسیاری از مخاطبان دشوار است. اما هدف فیلم صرفاً شوکه کردن نیست. پازولینی از افراط و خشونت استفاده می‌کند تا رابطه میان قدرت مطلق، فاشیسم و نابودی فردیت را به تصویر بکشد. همین ترکیب میان سیاست و تصاویر آزاردهنده باعث شده Salò همچنان یکی از بحث‌برانگیزترین فیلم‌های تاریخ سینما باقی بماند.

The Devils؛ مذهب، قدرت و جنون جمعی

The Devils یکی از جنجالی‌ترین فیلم‌های مذهبی سینمای بریتانیا است. داستان در قرن هفدهم اتفاق می‌افتد و به ماجرای کشیشی می‌پردازد که درگیر اتهام‌های مربوط به جادوگری و جن‌زدگی می‌شود.

کن راسل در این فیلم تصویری بسیار تند از برخورد قدرت سیاسی و مذهبی با فردیت ارائه می‌دهد. فضای فیلم عمداً اغراق‌شده و آشفته است و همین سبک بصری، شدت موضوع را بیشتر می‌کند.

محتوای جنسی، تصاویر مذهبی و نگاه انتقادی فیلم باعث شد نسخه‌های مختلفی از آن با محدودیت مواجه شوند. The Devils نمونه‌ای روشن از فیلمی است که بحث درباره آزادی بیان را با مسئله نمایش مذهب و قدرت پیوند می‌دهد.

A Clockwork Orange؛ خشونت و مسئولیت فردی

A Clockwork Orange از مشهورترین نمونه‌های فیلم‌هایی است که بحث درباره خشونت در رسانه را جدی‌تر کردند. الکس و گروهش در دنیایی آینده‌نگرانه دست به اعمال خشونت‌آمیز می‌زنند. اما مسئله اصلی فیلم فقط نمایش خشونت نیست؛ داستان می‌پرسد آیا می‌توان یک فرد خشن را با حذف توانایی انتخاب از او «خوب» کرد؟

روش درمانی که روی الکس اعمال می‌شود، آزادی اراده را به مسئله اصلی فیلم تبدیل می‌کند. اگر فرد دیگر امکان انتخاب رفتار بد را نداشته باشد، آیا واقعاً به یک انسان اخلاقی تبدیل شده است؟ خشونت بصری فیلم و بحث‌هایی که درباره تأثیر آن بر مخاطب شکل گرفت، باعث شد A Clockwork Orange به یکی از مهم‌ترین آثار جنجالی سینمای بریتانیا تبدیل شود.

The Exorcist؛ وحشت مذهبی در جریان اصلی سینما

The Exorcist محصول آمریکا است، اما تأثیر آن بر بحث‌های مربوط به نمایش مذهب، ترس و محتوای افراطی در سینمای غرب باعث شده در بررسی تاریخ فیلم‌های جنجالی اروپا نیز قابل توجه باشد.

فیلم داستان دختری را روایت می‌کند که به نظر می‌رسد تحت تسلط موجودی شیطانی قرار گرفته است. استفاده از تصاویر مذهبی، زبان صریح و رفتارهای آزاردهنده، واکنش‌های شدیدی در زمان اکران ایجاد کرد.

فیلم همچنین ترس را به بحران ایمان پیوند می‌دهد. خانواده، پزشکان و کشیش‌ها هرکدام تلاش می‌کنند توضیحی برای وضعیت دختر پیدا کنند و همین تضاد میان علم، مذهب و ناشناخته به بخش مهمی از روایت تبدیل می‌شود.

Antichrist؛ سوگ، خشونت و فروپاشی روانی

Antichrist یکی از آثار بحث‌برانگیز لارس فون تریه است؛ فیلمی که رابطه یک زوج را پس از مرگ فرزندشان دنبال می‌کند.

زن و مرد برای مقابله با سوگ به خانه‌ای در دل جنگل می‌روند، اما وضعیت روانی آنها به‌تدریج وخیم‌تر می‌شود. طبیعت نیز در فیلم تصویری آرام و بی‌خطر ندارد و به بخشی از فضای تهدیدآمیز داستان تبدیل می‌شود.

فون تریه از تصاویر خشن و صحنه‌های جنسی صریح برای نمایش فروپاشی روانی شخصیت‌ها استفاده می‌کند. به همین دلیل، فیلم در زمان نمایش در جشنواره کن واکنش‌های شدیدی به همراه داشت. Antichrist نمونه‌ای از فیلمی است که مرز میان درام روانشناختی، وحشت و سینمای هنری را عمداً مبهم می‌کند.

Nymphomaniac؛ میل جنسی به‌عنوان مسئله‌ای روانشناختی

Nymphomaniac روایت زندگی زنی به نام جو است که تجربه‌های جنسی خود را برای مردی مسن تعریف می‌کند. فیلم از همین ساختار برای بررسی میل، احساس گناه، تنهایی و برداشت فرد از رفتار خودش استفاده می‌کند.

لارس فون تریه در این اثر نیز سراغ موضوعی رفت که برای سینمای جریان اصلی بسیار صریح محسوب می‌شد. نمایش مستقیم مسائل جنسی و استفاده از تصاویر صریح باعث شد فیلم از همان ابتدا در مرکز بحث قرار بگیرد.

با این حال، فیلم صرفاً مجموعه‌ای از صحنه‌های جنسی نیست. ساختار روایی آن تلاش می‌کند میل جنسی را به موضوعاتی مثل خودویرانگری، اعتیاد، اخلاق و هویت پیوند دهد.

Irreversible؛ روایت خشونت و زمان معکوس

Irreversible یکی از آثار بسیار بحث‌برانگیز سینمای فرانسه است. فیلم روایت خود را به شکل معکوس ارائه می‌کند و مخاطب ابتدا با پیامدهای یک حادثه روبه‌رو می‌شود و سپس به تدریج به علت آن می‌رسد.

این ساختار فقط یک انتخاب فرمی نیست. فیلم با جابه‌جا کردن ترتیب زمانی، مفهوم «جبران‌ناپذیری» را به تجربه‌ای مستقیم برای مخاطب تبدیل می‌کند.

خشونت بسیار شدید و طولانی فیلم باعث شد واکنش‌های گسترده‌ای در جشنواره‌ها و میان منتقدان شکل بگیرد. نوئه از فرم، صدا و حرکت دوربین برای ایجاد احساس اضطراب استفاده می‌کند. نتیجه فیلمی است که بیش از آنکه بخواهد مخاطب را سرگرم کند، او را در موقعیتی ناراحت‌کننده قرار می‌دهد.

The Piano Teacher؛ سرکوب، میل و کنترل

The Piano Teacher یکی از مهم‌ترین نمونه‌های سینمای روانشناختی اروپا است. شخصیت اصلی، اریکا، استاد پیانو و زنی بسیار کنترل‌شده است که زندگی شخصی‌اش با تصویری که از او در محیط حرفه‌ای وجود دارد تفاوت زیادی دارد.

ورود یک شاگرد جوان به زندگی او باعث می‌شود بخش‌هایی از شخصیت سرکوب‌شده‌اش آشکار شود. رابطه میان این دو نفر به تدریج به مسئله‌ای درباره قدرت، کنترل، میل و آسیب روانی تبدیل می‌شود.

هانکه به جای نمایش ساده یک رابطه، ساختار روانی شخصیت‌ها را در مرکز قرار می‌دهد. نتیجه، فیلمی ناراحت‌کننده و پیچیده است که مرزهای معمول درام عاشقانه را کنار می‌زند.

سینمای جنجالی اروپا؛ عبور از مرز یا تغییر مرزها؟

تاریخ سینمای اروپا نشان می‌دهد مرزهای قابل‌قبول در طول زمان ثابت نمی‌مانند. چیزی که در یک دوره غیرقابل‌نمایش به نظر می‌رسد، ممکن است چند دهه بعد بخشی از جریان اصلی سینما شود.

اما این تغییر فقط نتیجه جسارت فیلمسازان نیست. نگاه جامعه نیز تغییر می‌کند. موضوعاتی که زمانی تابو بودند ممکن است بعدها به موضوعات عادی‌تر تبدیل شوند و در مقابل، رفتارهایی که پیش‌تر نادیده گرفته می‌شدند ممکن است از زاویه اخلاقی و حقوقی دوباره بررسی شوند.

به همین دلیل، تماشای فیلم های جنجالی سینمای اروپا فقط مواجهه با تصاویر یا داستان‌های بحث‌برانگیز نیست. این آثار بخشی از تاریخ فرهنگی اروپا هستند و نشان می‌دهند سینما در هر دوره چه چیزهایی را می‌توانسته یا نمی‌توانسته به تصویر بکشد.

جمع‌بندی

فیلم های جنجالی سینمای اروپا بخشی مهم از تاریخ این مدیوم را تشکیل می‌دهند؛ آثاری که با موضوعاتی مانند خشونت، مذهب، جنسیت، قدرت و آزادی فردی روبه‌رو شده‌اند.
Last Tango in Paris، Salò، The Devils، A Clockwork Orange، Antichrist، Irreversible و The Piano Teacher هرکدام از مسیر متفاوتی به مرزهای سینما نزدیک شده‌اند.
بعضی از این فیلم‌ها به دلیل محتوایشان بحث‌برانگیز شدند و بعضی دیگر به دلیل روشی که برای روایت یک موضوع حساس انتخاب کردند. اما وجه مشترک آنها این است که مخاطب را مجبور می‌کنند درباره چیزی فراتر از خود فیلم فکر کند.
جنجال به‌تنهایی یک فیلم را ارزشمند نمی‌کند؛ چیزی که اهمیت دارد این است که اثر پس از ایجاد شوک اولیه چه چیزی برای گفتن دارد. به همین دلیل، برخی از جنجالی‌ترین فیلم‌های تاریخ سینما هنوز هم موضوع بحث منتقدان، پژوهشگران و مخاطبان هستند.

اگر می‌خواهید بدانید سینمای جهان چگونه از خطوط قرمز عبور کرده و چه آثاری با سانسور، توقیف و اعتراض‌های خیابانی روبه‌رو شده‌اند، پیشنهاد می‌کنیم مقاله فیلم‌های تابوشکن و ممنوعه تاریخی | جنجالی‌ترین آثار تاریخ سینما را هم مطالعه کنید.